Nhân sư (sphinx) là một sinh vật trong truyền thuyết với thân hình sư tử, thường có đầu người và đôi khí có thêm cánh. Trong phiên bản Ai Cập cổ đại, nơi sáng tạo ra hình tượng này đầu tiên, nhân sư có đầu người đàn ông, hoặc một loài động vật khác. Còn trong phiên bản thần thoại Hy Lạp, Nhân sư lại mang trên mình đầu phụ nữ. Hình ảnh nhân sư cũng xuất hiện trong nghệ thuật và điêu khắc của các nền văn minh Mycenae, Assyria, Ba Tư và Phoenicia.
Nhân sư xứ Ai Cập
Người Ai Cập là những người đầu tiên tạo ra hình tượng nhân sư. Chúng thường mang nemes (loại khăn đội đầu) như các Pharaoh. Cũng có những nhân sư mặt người nhưng mang bờm sư tử, đặc biệt xuất hiện ở Nubia.
Đến thời Tân Vương quốc, đầu nhân sư có khi là hình một con cừu đực tượng trưng cho thần Amun. Thời điểm chính xác những con nhân sư đầu tiên xuất hiện vẫn còn là một ẩn số. Tượng nhân sư nổi tiếng nhất, Đại Nhân sư Giza, cũng chưa được xác định niên đại chính xác; một số học giả cho rằng nó tồn tại từ tận thời trị vì của Cheops, khoảng 2500 TCN.
Chuyện kể rằng vào thời Vương triều thứ XVIII, Pharaoh Thutmose IV, khi còn là hoàng tử, đi săn và ngủ thiếp đi trong bóng râm của Nhân sư. Trong giấc ngủ, ông mơ thấy trò chuyện với Nhân sư, nó hứa rằng ông sẽ trở thành vua nếu dọn sạch lớp cát tích tụ xung quanh chân bức tượng. Tới thời trị vì của Chephren, nhân sư trở nên phổ biến hơn, thường được đặt canh gác bên ngoài hoặc bên cạnh đền thờ, lăng mộ hoặc các công trình tưởng niệm người đã khuất.
Nhân sư Minoan và Mycenae
Nhân sư không chỉ nổi tiếng ở Ai Cập mà còn xuất hiện trong nền văn hóa Minoan và Mycenaean từ thiên niên kỷ thứ hai TCN, những nền văn minh tiền thân của Hy Lạp cổ đại. Các mẫu vật sớm nhất được tìm thấy trên các phù điêu đất sét dùng để trang trí bình gốm Hy Lạp và trên các đồ trang trí bằng vàng dát mỏng từ đảo Crete thuộc nền văn minh Minoan. Sau này, những bức tượng Nhân sư ba chiều cũng được thêm vào các bình gốm, và một bức bích họa còn sót lại từ Pylos cũng mô tả sinh vật thần thoại này.
Vào thế kỷ 13 trước Công nguyên, người ta phát hiện ra những món đồ gốm ở Síp (nhưng có lẽ được sản xuất ở Hy Lạp đại lục) với hình ảnh những con nhân sư được vẽ bóng, thường theo cặp và được đặt ở các vị trí trang trọng. Nhân sư cũng là một chủ đề phổ biến trong các tác phẩm chạm khắc ngà voi của người Mycenaean, thường ở dạng phù điêu và hộp nhỏ có nắp.
Nhân sư trong văn hóa Assyria và Ba Tư
Nhân sư cũng được thể hiện phổ biến trong cả nghệ thuật Assyria và Ba Tư, thường có cánh và đầu người đàn ông. Những bức tượng nhân sư lớn được điêu khắc dưới dạng bò có cánh thường đứng thành cặp bên ngoài các cung điện với ý nghĩa bảo vệ chống lại các thế lực tà ác. Một ví dụ tiêu biểu là bức tượng Nhân sư lớn hiện đang ở Bảo tàng Anh, từng đứng bên ngoài cung điện của Ashurnasirpal II tại Nimrud (khoảng năm 865 TCN).
Kiến trúc Ba Tư thường kết hợp hình tượng Nhân sư ở dạng phù điêu trên tường và cổng thành. Các ví dụ từ Susa (thế kỷ thứ 6 trước Công nguyên) và Persepolis (thế kỷ thứ 4 trước Công nguyên) mô tả những con nhân sư đầu người đội mũ sừng thiêng liêng.
Nhân sư Hy Lạp
Trái ngược hoàn toàn với quan điểm của người Ai Cập, nhân sư trong thần thoại Hy Lạp là một sinh vật đáng sợ hơn rất nhiều. Câu chuyện nổi tiếng nhất về nhân sư chính là truyền thuyết về hoàng tử Oedipus xứ Thebes: Lãnh thổ Thebes ở Hy Lạp bị một con nhân sư gieo rắc kinh hoàng. Hesiod kể lại trong tác phẩm Theogony rằng nhân sư là con gái của Chimaera (một con quái vật ba đầu phun lửa, có mình sư tử, dê, rắn và rồng) và là chị em cùng cha khác mẹ với sư tử Nemean và chó ngao ba đầu Kerberos, cai quản cổng địa ngục. Nhân sư gây ra hạn hán và nạn đói, nó sẽ chỉ buông tha Thebes nếu người dân giải được câu đố của nó.
Đây là câu đố: Sinh vật nào có hai, ba hay bốn chân, đi chậm lại khi dùng nhiều chân? Bất cứ ai dám trả lời câu đố nhưng không đúng sẽ bị giết và ăn thịt bởi nhân sư. Khi con trai Haimon của mình bị nhân sư giết, vua Thebes, Kreon, tuyệt vọng đến mức đưa ra phần thưởng là cả vương quốc và con gái Iokaste cho người có thể giải đáp câu đố. Oedipus nhận lời thách thức và đưa ra câu trả lời chính xác – đó là con người. Phẫn uất và tức giận, con nhân sư tự nhảy từ đỉnh thành Thebes xuống và chết.
Hình ảnh anh hùng Oedipus đối đầu với nhân sư là chủ đề phổ biến trong các tác phẩm nghệ thuật. Chúng ta tìm thấy chúng từ thế kỷ thứ 6 trước Công nguyên trên đồ gốm, đá quý chạm khắc, hay thậm chí như họa tiết trang trí vải vóc.
Trong nền văn hóa Hy Lạp cổ đại, những bức tượng sphinx xuất hiện lần đầu tiên vào khoảng thế kỷ thứ 7 Trước Công Nguyên (TCN). Chúng được làm từ đất sét và có mối liên hệ đặc biệt với đảo Crete, nơi những chiếc đầu sphinx đúc khuôn đôi khi được thêm vào đồ gốm pithoi. Từ thế kỷ thứ 6 TCN, sphinx Hy Lạp bắt đầu được tạc từ đá, đôi khi có phần thân sau nâng cao. Những bức tượng này được dùng làm vật phẩm dâng cúng, thường được đặt trên đỉnh các cột lớn theo phong cách Ionic hoặc Doric, tại các địa điểm linh thiêng như Delphi và Olympia.
Thực sự, một trong những bức tượng sphinx nổi tiếng nhất được phát hiện tại Delphi. Nguyên bản nó từng được đặt trên một cây cột Ionic cao 10 mét và được người Naxos dâng lên nhà tiên tri vào khoảng năm 560 TCN. Để tỏ lòng biết ơn, các thầy tu của thần Apollo trao cho công dân Naxos đặc quyền được ưu tiên (promanteia) khi tham vấn nhà tiên tri.
Sphinx cũng thường xuất hiện trên đỉnh của các bia mộ (stelai) và thường được sơn màu rực rỡ. Một phiên bản còn sót lại từ vùng Attica (khoảng năm 540 trước Công nguyên) vẫn giữ lại dấu vết của sơn. Nguyên bản, bức tượng có mái tóc đen, lông vũ màu xanh lá cây, xanh lam, đen và đỏ, còn lớp vảy ở ngực màu đỏ và xanh lam. Điều thú vị là khi được sử dụng trong công tác dâng cúng, đầu sphinx luôn hướng về phía trước, trong khi sphinx trên bia mộ luôn quay mặt về một bên. Một công dụng thứ ba của sinh vật huyền thoại này (có thể được vay mượn từ Syria hoặc Síp) là dùng làm giá đỡ trang trí cho các chậu nước (perirrhanteria) bằng đá chạm khắc được dùng trong các khu bảo tồn.
Những hình tượng sphinx nổi tiếng khác được khắc họa trong nghệ thuật bao gồm ba con đứng trên đỉnh mũ trụ có mào của bức tượng Athena Parthenos bởi Pheidias từng tọa lạc tại Parthenon, và những con sphinx trang trí chân ngai vàng của thần Zeus tại Olympia.
