Công nghệ giúp con người ta làm việc hiệu quả hơn, phát minh ra vũ khí đỉnh, trồng trọt đủ thức ăn cho hàng triệu dân… Thế mà, dù y khoa có những tiến bộ vượt bậc hàng thập kỷ qua, con người vẫn bất lực trước các đại dịch khi nó cướp đi sinh mạng hàng ngàn, thậm chí hàng triệu người. Những trận đại dịch không những thay đổi dân số, mà còn thay đổi cả cách sống của người còn lại, với hi vọng ngăn chặn thảm kịch tương tự.
1. Dịch Hạch
Chắc ai học sử cũng biết bệnh dịch hạch, hay còn gọi là “Cái chết đen”, một căn bệnh gây ra bởi vi khuẩn, đã nhiều lần càn quét khắp thế giới. Bệnh do vi khuẩn Yersinia pestis gây ra, chủ yếu lây lan qua bọ chét ký sinh trên chuột, và một vài con đường khác.
Căn bệnh này đã đeo bám nhân loại từ bao đời nay, và vẫn còn tồn tại, dù không còn gây thương vong khủng khiếp như trong quá khứ. Các nhà khảo cổ thậm chí còn tìm thấy dấu vết của bệnh dịch hạch trong những bộ xương thời Đồ Đồng.
Dịch Justinian, bắt đầu ở Địa Trung Hải vào năm 541 dưới thời trị vì của Hoàng đế Byzantine Justinian, kéo dài khoảng 200 năm, rất có thể cũng chính là Bệnh Dịch Hạch. Theo sử sách, Dịch Justinian từng được coi là một trong những nguyên nhân khiến Đế chế La Mã suy vong. Trận đại dịch ấy theo các mô tả sử sách là cực kỳ khủng khiếp, giết chết phần lớn dân số La Mã, chính quyền phải vào cuộc để dọn xác.
Trường hợp Dịch Hạch nổi tiếng nhất xảy ra vào thời Trung cổ. Sau khi giết có lẽ hàng triệu người ở châu Á (số liệu không chắc chắn lắm), nó cập bến Sicily thông qua các thủy thủ viễn du Phương Đông trở về. Sau khi lan khắp nước Ý vào năm 1347, dịch nhanh chóng tràn ngập toàn bộ châu Âu trong những năm sau đó. Cứ bùng phát liên tục trong 400 năm tiếp theo, Cái chết đen đã giết chết hơn một phần ba dân số châu Âu, tức khoảng 25 triệu người.
Dịch bệnh đã thay đổi triệt để bối cảnh kinh tế và xã hội của châu Âu. Thiếu lao động, thiếu cả thợ giỏi. Tội ác chống lại dân Do Thái tăng vọt vì nhiều kẻ quy tội cho họ gây ra dịch bệnh bằng cách đầu độc giếng nước hay tà thuật. Ít nhất 235 cộng đồng Do Thái đã bị thảm sát hàng loạt trong thời kỳ dịch Cái chết đen hoành hành ở châu Âu Trung cổ. Đợt tụt dân số chóng mặt đã khiến nhiều làng mạc phải xây dựng lại từ đầu, cơ cấu quyền lực ở châu Âu cũng đảo lộn, với nước Ý từng bá chủ thì nay suy yếu kinh tế và chính trị khi mất đến hai phần ba dân số.
Ngày nay, ổ chứa Bệnh Dịch Hạch chủ yếu ở các loài gặm nhấm như sóc đất, chó dại, chuột, và cả marmot (một loại sóc lớn). Dù đã có thuốc kháng sinh trị bệnh này rất tốt, nhưng mỗi năm vẫn có người chết vì dịch hạch, với Madagascar, Congo và Peru là mấy nơi có nguy cơ cao nhất.
Bệnh Dịch Hạch vẫn có thể gây gián đoạn kinh tế, như vào năm 2006 khi hơn 150 công nhân ở một mỏ kim cương tại Congo mắc bệnh, khiến hoạt động mỏ phải đóng cửa. Hiện nay, hầu hết các ca bệnh ở Hoa Kỳ xảy ra ở Bờ Tây và các vùng New Mexico, Colorado và Arizona. Triệu chứng bao gồm sốt, đau đầu, ớn lạnh và sưng hạch bạch huyết (gọi là hạch, nên bệnh có tên “Dịch Hạch”).
Bệnh đậu mùa: Kẻ hủy diệt thầm lặng
Bệnh đậu mùa từng tàn sát một lượng lớn dân số bản địa ở Bắc Mỹ sau khi được du nhập bởi những nhà thám hiểm và thực dân từ châu Âu. Thế nhưng, ảnh hưởng của nó còn khủng khiếp hơn thế… Đã tồn tại hơn 3000 năm, căn bệnh này may mắn đã bị tiêu diệt hoàn toàn bởi Trung tâm Kiểm soát Dịch bệnh (CDC) và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).
Bệnh đậu mùa bắt đầu với sốt cao, đau lưng rồi mệt mỏi cực độ. Vài ngày sau, người bệnh sẽ nổi những nốt sần lan rộng. Ban đầu là trên mặt và tay, sau khắp cơ thể. Các nốt này căng đầy dịch trong, rồi chuyển thành mủ, cuối cùng đóng vảy và rụng đi. Khoảng 30% người mắc đậu mùa không qua khỏi, còn ai sống thì cũng sẽ bị sẹo chằng chịt.
Người ta đã dùng cả chăn nhiễm bệnh đậu mùa làm vũ khí sinh học chống lại thổ dân châu Mỹ. (Nguồn: All That’s Interesting)
Không chỉ đậu mùa, mà cúm và nhiều bệnh từ châu Âu khác nữa, tất cả cộng lại đã xóa sổ khoảng 95% dân số bản địa châu Mỹ chỉ sau vài năm người Âu đặt chân đến. Thổ dân không có miễn dịch với những mầm bệnh lạ lẫm này. Thảm họa ập xuống khi họ vẫn chưa hiểu về vi trùng, miễn dịch và cách phòng bệnh.
Dù người Âu không cố ý truyền bệnh đậu mùa lúc đầu, hậu quả vẫn nặng nề khôn tả. Sau Chiến tranh Pháp – Anh Điêng (1763), lần đầu tiên trong lịch sử nước Mỹ, có ghi nhận về chiến tranh sinh học: lính Anh đã phát chăn nhiễm đậu mùa cho bộ tộc Shawnee và Delaware trong một cuộc đàm phán.
Đây là căn bệnh đầu tiên có vắc-xin hiệu quả được tạo ra vào năm 1796. Ca bệnh chính thức cuối cùng xảy ra ở Somalia năm 1977. Dẫu sao, virus đậu mùa vẫn được lưu trữ kỹ, đề phòng cần dùng để bào chế vắc-xin, hoặc để nghiên cứu cách phòng chống chiến tranh sinh học.
Đại dịch Cúm Tây Ban Nha 1918
Khi Thế Chiến thứ I đang đi đến hồi kết vào năm 1918, truyền thông của nhiều quốc gia, bao gồm Mỹ và các nước châu Âu, bị kiểm soát chặt chẽ. Là một quốc gia trung lập, Tây Ban Nha không chịu ảnh hưởng này và đưa tin rất nhiều về đại dịch cúm đang bùng phát trên toàn cầu. Kết quả là dịch bệnh này được mang cái tên “Cúm Tây Ban Nha“, nhưng quân đội và các cộng đồng trên thế giới gọi nó bằng nhiều cái tên khác: “cái chết màu tím”, “sốt Flanders”, hoặc “sốt cát”. Tuy thế, người ta tin rằng dịch cúm này thực sự bắt nguồn từ Hoa Kỳ và được mang sang châu Âu bởi những binh lính rời Fort Riley, Kansas, rồi nó nhanh chóng lan rộng như cháy rừng.
Lúc mới xuất hiện, bệnh này có triệu chứng như cúm thông thường, khó khăn đối với người có hệ miễn dịch yếu nhưng không phải là mối lo lớn về sức khỏe. Thế nhưng, khi nó trỗi dậy trở lại vào cuối năm 1918, cơn cuồng nộ chết chóc bắt đầu. Khi dịch bệnh đã qua đi, ước tính năm mươi triệu người trên toàn thế giới đã thiệt mạng.
Virus này bắt đầu với triệu chứng cúm điển hình: đau họng, ho và ớn lạnh. Tuy nhiên, trong vài ngày, nó tấn công phổi rất dữ dội, về cơ bản làm cứng phổi khiến nạn nhân chết đuối trong dịch lỏng của chính mình. Những người bị bệnh nặng thường có da xanh đen, bắt đầu từ bàn chân. Đây là triệu chứng thiếu oxy, do đó mới có tên “cái chết màu tím”.
Điểm nguy hiểm của căn bệnh này là nó có thể hạ gục bất cứ ai, không chỉ người rất già, trẻ con hoặc sức khỏe kém. Những người lính khỏe mạnh có thể đổ bệnh và chết chỉ trong vài ngày, thậm chí vài giờ. Dường như không ai an toàn cả. Khi virus lan tràn đến cả vùng nông thôn và thành thị trên toàn thế giới, các nhà khoa học đã chạy đua để tạo ra vắc-xin.
Ngay cả vùng sâu vùng xa cũng không thoát được, có làng mạc ở Alaska bị xóa sổ hoàn toàn. Cuộc sống gần như dừng lại ở nhiều khu vực, doanh nghiệp và trường học đóng cửa khắp nơi, thậm chí các thành phố ban lệnh bắt giữ những ai ho hay hắt xì nơi công cộng. Nhiều gia đình lâm vào cảnh khốn khổ vì thiếu thốn tài nguyên hoặc người trụ cột trong nhà qua đời.
Ảnh: Tờ rơi của Bộ Ngân khố Mỹ hướng dẫn cách ngăn chặn sự lây lan của Cúm Tây Ban Nha.
Tình hình hỗn loạn hơn khi nhiều bác sĩ và y tá phải ra mặt trận phục vụ trong các bệnh viện dã chiến, khiến lượng nhân lực y tế tại quê nhà giảm mạnh. Số khác bị nhiễm bệnh khi chăm sóc người bệnh. Điều này càng tăng thêm áp lực tìm kiếm vắc-xin. Các công ty dược phẩm đã làm việc ngày đêm để tìm ra giải pháp. Tuy nhiên, trước khi giải pháp được đưa ra, dịch bệnh đã đột ngột biến mất khỏi thế giới sau cơn thịnh nộ ảnh hưởng đến hơn một phần năm dân số toàn cầu.
COVID-19 – Tân binh đến từ Vũ Hán
Đại dịch COVID-19 gây ra bởi virus corona bùng phát hồi năm 2019, chắc hẳn còn in đậm trong đầu nhiều người. Do báo chí (và cả mạng xã hội) đưa tin quá nhiều, có không ít thông tin sai lệch về căn bệnh này. Đúng như cái tên, virus này lần đầu được phát hiện ở Vũ Hán, Trung Quốc vào năm 2019. Bệnh có các triệu chứng giống viêm phổi, không đáp ứng với cách điều trị thông thường. Các bác sĩ và nhà virus học nhanh chóng nhận ra đây là mầm bệnh mới và bắt đầu có phản ứng trên toàn thế giới khi nó bắt đầu lây lan nhanh. Ca bệnh đầu tiên ngoài Trung Quốc xuất hiện ở Thái Lan vào đầu tháng 1 năm 2020, đến cuối tháng thì vài nước, trong đó có Mỹ, cũng ghi nhận ca nhiễm.
Nhiều quốc gia tuyên bố tình trạng khẩn cấp vì đại dịch. Tới cuối tháng 9 năm 2020, thế giới đã có 1 triệu ca tử vong. Để kiểm soát đại dịch, nhiều nơi trên thế giới phải áp dụng phong tỏa, cách ly, gây không ít tranh cãi chính trị- xã hội.
Tháng 12 năm 2020, các mũi vắc-xin COVID-19 đầu tiên được tiêm. Cũng như các loại virus khác, virus COVID-19 có thể đột biến tạo nên nhiều biến thể. Dù vắc-xin cố gắng bám sát các biến thể mới, COVID vẫn là mối nguy hại sức khỏe cộng đồng hiện nay.
Đại dịch khiến cách chúng ta tương tác với nhau thay đổi. Tự động hóa tăng lên khắp nơi để giảm rủi ro tiếp xúc mầm bệnh chung. Những hiềm khích chính trị nảy nở trong đại dịch vẫn còn âm ỉ, khiến nhiều người còn nghi kỵ lẫn nhau.
