Xếp sau Trật tự Nguyên lão chỉ một bậc về địa vị là Trật tự Kỵ sĩ. Dẫu vai trò của họ thay đổi mạnh mẽ qua các thời kỳ—từ Vương chính sang Cộng hòa rồi Đế quốc—nhiều giá trị, biểu tượng và hình ảnh của họ vẫn bền vững. Cùng với giới tinh hoa của Viện Nguyên lão, Kỵ sĩ thuộc tầng lớp quý tộc thượng lưu: họ phục vụ và chỉ huy quân đội, tham gia thương nghiệp quy mô lớn, góp phần quản trị đế quốc, và đôi khi… còn nắm quyền đế vương.
Tiền thân thời kỳ đầu của Trật tự Kỵ sĩ
Các tác giả La Mã như Livy và Pliny the Elder liên hệ nguồn gốc Trật tự Kỵ sĩ với đội cận vệ kỵ binh bảo vệ và chiến đấu bên cạnh các vua đầu tiên của La Mã. Dù có mối liên hệ, sự thật phức tạp hơn.
Đội cận vệ ấy gọi là Celeres—lực lượng tinh nhuệ chuyên bảo vệ nhà vua và xuất chinh. Khi La Mã chuyển sang thể chế Cộng hòa (truyền thuyết vào năm 509 TCN), đội cận vệ này mất dần chức năng nguyên thủy.
Họ dần biến chuyển thành một giai tầng quân sự là Equites—vẫn là quý tộc cưỡi ngựa—nhưng giờ đây thề bảo vệ Cộng hòa. Chẳng bao lâu, họ vươn lên hàng ngũ cao cấp của quý tộc trong nền cộng hòa non trẻ.
Bên trong nhóm Equites lại có một tầng bậc cao hơn gọi là eques equo suo (tự trang bị ngựa), phân biệt với equites equo publico (được nhà nước cấp ngựa). Theo thời gian, nhóm trên—địa vị cao hơn—hình thành Trật tự Nguyên lão (Senatorial Order), còn lại trở thành Trật tự Kỵ sĩ.
Như vậy ban đầu, hai trật tự chưa tách bạch rõ ràng; cả Trật tự Kỵ sĩ và Viện Nguyên lão đều có thể xem là cùng bắt nguồn (một phần) từ Celeres, đúng như Livy và Pliny nêu.
Sự xuất hiện (tách bạch) của Trật tự Kỵ sĩ
Trật tự Kỵ sĩ nổi lên như một đẳng cấp chính trị – xã hội riêng biệt vào cuối thế kỷ 2 TCN. Trước đó là quá trình “rã lớp” dần dần trong hàng ngũ equites, khi eques equo suo ngày càng tìm kiếm và giành vị thế trội hơn.
Từ thuở ban đầu của La Mã đã có Curia—hội đồng cố vấn cho nhà vua, về sau trở thành Viện Nguyên lão thời Cộng hòa. Lúc đầu, thành phần là tầng lớp patricii (quý tộc khai sáng), gồm 300 eques equo suo—một bộ phận của Equites nói chung. Điều này vô hình trung hạn chế các ngạch quan chức và chức vụ nhà nước cho phần thiểu số ưu trội trong giới equites, khiến ảnh hưởng và quyền lực của họ vượt trội theo thời gian. Còn equites equo publico thì không có vai trò chính thức ngoài nhiệm vụ kỵ binh, trừ quyền bỏ phiếu trong các đại hội bầu cử.
Sự cách biệt địa vị này ngày một lớn. Nghị sĩ (tức nhóm eques equo suo được tuyển vào Senate) được đặc ân: ghế ngồi riêng ở nhà hát, quyền khoác toga dải to (latus clavus), và đeo nhẫn vàng (anulus aureus).
Đổi lại, họ phải bỏ ngựa—tức thôi là equites—và bị cấm buôn bán quy mô lớn, vì thương nghiệp bị xem là không xứng với công dân cao quý nhất.
Đạo luật lex Sempronia de repetundis (khoảng 149 TCN) càng khoét sâu ranh giới: trao cho Kỵ sĩ quyền xét xử các vụ tham nhũng của tổng trấn xuất thân Nguyên lão—đặt hai nhóm vào thế đối đầu trực tiếp.
Kết quả, Trật tự Kỵ sĩ nổi lên như đối trọng—vừa quân sự vừa thương nghiệp—với giới tinh hoa chính trị (Senate và các ngạch quan). Tương tự Senate, muốn là Kỵ sĩ cũng cần chuẩn tài sản và được Kiểm duyệt quan (Censor) xét duyệt. Từ đây, hai trật tự được phân định rõ, kéo dài đến tận thế kỷ 4 SCN.
Vai trò đang phát triển của Trật tự Kỵ sĩ
Ở thời kỳ đầu, Kỵ sĩ được xem là đối trọng với Senate vốn lấn át. Việc giao cho Kỵ sĩ vai trò bồi thẩm trong các vụ tham nhũng của quan lại Nguyên lão nhằm trị căn bệnh tham nhũng kinh niên ở các tổng trấn.
Cả hai giới—Kỵ sĩ và Nguyên lão—vẫn giữ vai trò quân sự, song Nghị sĩ thường ở vị trí chỉ huy cao hơn. Trên thực tế, kỵ binh chủ lực của quân đội ngày càng dựa vào auxilia (quân phụ trợ) từ các tỉnh, tổ chức thành các alae. Kỵ sĩ chỉ huy các đơn vị này hoặc làm quận trưởng quân sự (tribunus) trong các quân đoàn; Nghị sĩ thì làm tư lệnh quân đoàn.
Ngoài chính trị – quân sự, Kỵ sĩ tự do hơn nhiều so với Nghị sĩ trong việc khai thác cơ hội kinh tế do đế quốc mở rộng. Trọng tâm là hoạt động với khối nhà thầu công (publicani): xin – thực hiện công trình công, cung ứng quân đội, thu thuế tỉnh…—một nhóm quyền lực kinh tế – xã hội lớn. Không phải mọi Kỵ sĩ đều dính với publicani (và ngược lại), nhưng mối quan hệ này gắn bó suốt thời Cộng hòa – Đế quốc.
Tương ứng với vai trò tư pháp – quân sự – kinh tế, Kỵ sĩ cũng nhận vinh dự xã hội riêng: ghế ngồi dành riêng ở nhà hát, và toga dải nhỏ (angustus clavus)—thấp hơn dải to của Nghị sĩ. Tất cả đặt họ trên đám đông bình dân (plebs) nhưng dưới quỹ đạo tinh hoa của Senate.
Cải cách của Augustus đối với Trật tự Kỵ sĩ
Khi Augustus tái cấu trúc nhà nước và thiết lập Chế độ Nguyên thủ (principate), địa vị – vai trò của Kỵ sĩ thay đổi lớn—đôi lúc khiến Nghị sĩ đương thời bất bình.
Sự tập trung hóa và mở rộng bộ máy giúp Kỵ sĩ có cơ hội vào các vị trí ảnh hưởng: các chức quản (procuratores) mới, một số ở Rome để quản ngũ cốc (praefectus annonae), cảnh vệ đô thị (praefectus vigilum); số khác trực tiếp quản trị tỉnh và tài chính. Quyền lực nhất là Tổng quản Ai Cập (praefectus Aegypti).
Họ cũng, nhất là về sau, phụ tá hoàng đế qua các chức thư ký. Sử gia Suetonius là một Kỵ sĩ từng làm ab epistulis (phụ trách thư tín) cho Hoàng đế Hadrian—nhờ đó tiếp cận kho lưu trữ triều đình để soạn Mười Hai Hoàng đế.
Những chức vụ hành chính này—do tầng lớp eques nobilitas (Kỵ sĩ danh giá) nắm giữ—trao nhiều quyền lực cho Kỵ sĩ đầy tham vọng, đồng thời cho phép Augustus dựng nên bộ máy chuyên nghiệp, trung thành với hoàng đế hơn là một thân thể quý tộc như Senate (mất dần thực quyền). Dẫu Nghị sĩ vẫn giữ nhiều chức quan và trấn thủ tỉnh, quyền bổ nhiệm—như với các chức Kỵ sĩ—đều nằm trong tay hoàng đế. Vì vậy, tuy Kỵ sĩ vươn tới vị thế cao hơn, họ vẫn phụ thuộc vào ân sủng của hoàng đế.
Song song đó, Kỵ sĩ tiếp tục nắm các chức chỉ huy trong quân đội theo nấc thang militia equestres—hệ thống hóa các chức từ thời Cộng hòa, tạo lộ trình sự nghiệp xã hội – quân sự; họ cũng chỉ huy các bộ phận của Vệ binh Ngự lâm (Praetorian Guard).
Bài Liên Quan
Vị hoàng đế xuất thân Kỵ sĩ: Macrinus
Nói đến Vệ binh Ngự lâm, năm 217 SCN, Tổng chỉ huy Vệ binh (Praefectus Praetorio) Macrinus lên ngôi sau khi cho sát hại Caracalla—vị hoàng đế khét tiếng tàn bạo, bị ám sát khi đang ở Tiểu Á chuẩn bị chiến tranh với Parthia.
Macrinus—(nhân vật được Denzel Washington thủ vai trong Gladiator II)—là Kỵ sĩ người Bắc Phi, thăng tiến qua quan trường đế quốc. Đỉnh cao là chức Tổng chỉ huy Vệ binh, một trong những ghế quyền lực nhất mà một Kỵ sĩ có thể đạt.
Theo Cassius Dio (Sử La Mã, quyển 78), Caracalla đa nghi, hay giết người thân cận. Lo sợ mình là nạn nhân kế tiếp, Macrinus hành động nhanh, dàn xếp vụ ám sát. Sau đó, các đạo quân tập kết cho chiến dịch Parthia đã tôn xưng Macrinus làm hoàng đế. Dù chỉ trị vì ngắn ngủi (217–218), đây là lần đầu một Kỵ sĩ thật sự trở thành hoàng đế—chứng tỏ đỉnh cao quyền lực không còn khép kín với giới Kỵ sĩ.
Thời điểm ấy cũng mở màn giai đoạn Trật tự Kỵ sĩ vươn mạnh nhất trong lịch sử La Mã.
Trật tự Kỵ sĩ thời Hậu kỳ Đế quốc
Không lâu sau biến cố Caracalla – Macrinus, đế quốc rơi vào Khủng hoảng Thế kỷ 3 (235–285): cải tổ hành chính sâu rộng. Kỵ sĩ là bên hưởng lợi lớn, lấp vào các vị trí quyền lực trong bộ máy mang tính quân sự nhiều hơn.
Với chiến sự triền miên, dịch bệnh, hoàng đế thay nhau liên tục, nhà nước cần tổng trấn và chỉ huy đáng tin để thay thế người đã tử vong. Nhiều Kỵ sĩ được nâng lên nắm tỉnh “của Nghị sĩ” hoặc chỉ huy đạo quân—trước kia thường do Nghị sĩ đảm nhiệm.
Quá trình này diễn ra dưới Gallienus, sau khi quân đội được cải tổ theo hướng thăng tiến binh sĩ giỏi (không phân biệt xuất thân) lên địa vị Kỵ sĩ. Hai xu hướng này khiến giai cấp Kỵ sĩ quân sự hóa mạnh, đồng thời có cơ hội soán chỗ Nghị sĩ trong các vị trí ảnh hưởng.
Về sau, các bổ nhiệm cao cấp cho Kỵ sĩ dần trở thành thông lệ, làm mờ ranh giới Kỵ sĩ – Nghị sĩ (dù Kỵ sĩ vẫn có thể lên hàng Nghị sĩ ngày càng nhiều).
Tuy nhiên, sự thăng hoa ấy không kéo dài—và rồi dẫn đến kết cục cho trật tự này.
Hồi kết của Trật tự Kỵ sĩ
Đến thời Constantine và Licinius (đầu thế kỷ 4 SCN), ý nghĩa chức năng của Trật tự Kỵ sĩ chấm dứt. Hai hoàng đế—sau này trở mặt giao chiến—thiết lập cấu trúc triều chính mới.
Hệ thống xã hội – trật tự cũ bị “vượt vòng” bởi triều đình tập trung, đề cao phục vụ, năng lực, trung thành hơn địa vị bẩm sinh. Senate vẫn có chỗ, thậm chí quay lại nắm nhiều ghế hành chính từng thuộc về Kỵ sĩ từ thời Augustus.
Nhưng ngay cả Trật tự Nguyên lão cũng bị giảm ý nghĩa, khi thứ bậc triều đình mới—comes, vir spectabilis, vir illustris, vir gloriosus—lên ngôi. Uy tín và quyền lực của “quý tộc La Mã muộn kỳ” bây giờ gắn với phục vụ triều đình, chứ không lệ thuộc vào trật tự xã hội cổ nữa.
Trong tái cấu trúc này, Trật tự Kỵ sĩ—với tư cách thiết chế quan liêu – quản trị—trở nên lỗi thời. Những ghế truyền thống gắn với Kỵ sĩ như procurator, tribunus hoặc chuyển cho Nghị sĩ, hoặc rơi vào tay những người thuộc hệ đẳng cấp triều đình mới, bất kể xuất thân.
Từ nay, các tước hiệu triều đình mới là thước đo địa vị cho những ai trước kia là Kỵ sĩ. Dù danh xưng Kỵ sĩ vẫn ám chỉ giàu có, nó không còn tương ứng với một trật tự vận hành nữa.
Di sản về sau của Trật tự Kỵ sĩ
Dù phai mờ trong Hậu kỳ, Trật tự Kỵ sĩ vẫn để lại dấu ấn. Ở Đông La Mã (Byzantine), tầng lớp Hipparchic có nhiều nét tương đồng: xuất thân kỵ binh, nắm chức vụ hành chính tỉnh hạt, hình thành giới tinh hoa—dù không phải một trật tự “định chế hóa” như equites.
Tương tự, ý niệm quý tộc kỵ sĩ—chiến binh cưỡi ngựa, kiêm quyền uy xã hội—gợi nhớ đến Hiệp sĩ (knights) thời Trung đại châu Âu. Không phải hậu duệ trực tiếp, song họ đóng vai trò tương tự trong xã hội quý tộc, đặc biệt ở các vương quốc – đế quốc noi theo La Mã (như người Frank).
Tóm lại, cũng như đối trọng Nguyên lão, Trật tự Kỵ sĩ vừa đóng vai trò trụ cột suốt thời Cộng hòa – Đế quốc La Mã, vừa để lại di sản lâu dài trong tư tưởng và cấu trúc quý tộc châu Âu về sau.
