Cuối đời, nhà vật lý, kỹ sư và nhà phát minh lỗi lạc người Mỹ gốc Serbia – Nikola Tesla – sống nghèo khổ trong một căn phòng khách sạn chật hẹp ở thành phố New York. Ông dành những ngày tháng của mình trong công viên với những sinh vật chiếm trọn trái tim ông – bồ câu. Còn về đêm, tâm trí ông trăn trở không ngừng với những phương trình toán học và các vấn đề khoa học hóc búa. Thói quen thiết kế và hoàn thiện các phát minh trong đầu của ông đã khiến nhiều nhà khoa học và học giả phải bối rối trong nhiều năm sau khi ông qua đời.
Tesla tin rằng trí óc là vô song. Ông cũng không ngại chỉ trích những người cùng thời, ví dụ như Thomas Edison – người từng thuê ông làm việc. Tesla từng nói rằng nếu Edison phải tìm một cây kim trong đống rơm, “ông ấy sẽ không dừng lại để suy nghĩ nơi có khả năng tìm thấy cao nhất, mà sẽ lao vào ngay lập tức, với sự cần mẫn đến sốt sắng của một con ong, để kiểm tra từ cọng rơm này đến cọng rơm khác cho đến khi thấy thứ đang tìm”.
Nhưng những gì mà những người cùng thời với Tesla thiếu đi về tài năng khoa học (theo đánh giá của Tesla), họ lại bù đắp bằng những tham vọng khác. Các nhà phát minh như Edison và George Westinghouse sở hữu một điểm mạnh mà Tesla không có: đầu óc kinh doanh. Trong những ngày cuối cùng của Thời kỳ Mạ vàng của Hoa Kỳ, Tesla đã nỗ lực thay đổi tương lai của truyền thông và truyền tải điện năng trên toàn thế giới. Ông thuyết phục J.P. Morgan rằng mình sắp có một bước đột phá, và nhà tài chính đã đưa cho Tesla hơn 150.000 đô la để tài trợ cho thứ sẽ trở thành một tòa tháp khổng lồ, mang màu sắc tương lai và đầy ấn tượng ở giữa Long Island, New York. Năm 1898, khi kế hoạch của Tesla nhằm tạo ra một hệ thống truyền dẫn không dây trên toàn thế giới trở nên phổ biến, Tháp Wardenclyffe trở thành cơ hội cuối cùng của Tesla để giành lấy sự công nhận và của cải vốn luôn lảng tránh ông.
Nhà Khoa Học Lập Dị Nikola Tesla
Nikola Tesla sinh năm 1856 tại vùng đất mà ngày nay là Croatia. Mẹ ông, Đuka Tesla, là một người phụ nữ đảm đang, hết lòng chăm lo cho gia đình và nông trại. Bà tự sáng tạo ra các dụng cụ nhỏ để giúp việc nhà nhẹ nhàng hơn, trong đó có chiếc máy đánh trứng cơ học. Sau này Tesla cho rằng chính mẹ là người truyền cảm hứng sáng tạo cho mình. Bố ông, Milutin Tesla, là một linh mục Chính thống giáo Serbia.
Ngay từ nhỏ, Nikola Tesla đã thể hiện những tính cách kỳ lạ khiến mọi người vừa ngạc nhiên vừa thích thú. Ông có thể đọc thuộc lòng toàn bộ các cuốn sách và ghi nhớ bảng logarit trong đầu. Ông giỏi ngoại ngữ và có thể làm việc thâu đêm suốt sáng chỉ với vài giờ ngủ ngắn ngủi.
Năm 19 tuổi, Tesla theo học ngành kỹ thuật điện tại Đại học Kỹ thuật Hoàng gia ở Graz, Áo. Ông nhanh chóng tỏa sáng với tư cách một sinh viên xuất sắc. Tesla từng tranh luận nảy lửa với một vị giáo sư về những lỗi thiết kế trong động cơ điện một chiều (DC) được trình bày ở lớp.
Sáu năm sau đó, toàn bộ tâm trí Tesla chỉ xoay quanh các trường điện từ và ý tưởng về động cơ điện xoay chiều (AC). Ông bị ám ảnh bởi chúng đến mức không thể tập trung học được nữa. Các giáo sư phải cảnh báo với bố của Tesla rằng thói quen làm việc và nghỉ ngơi của ông đang giết dần cậu con trai. Cuối cùng, Tesla bỏ học giữa chừng vào năm 1878, năm thứ ba đại học. Ông rơi vào cơn nghiện cờ bạc, thua hết tiền học phí và suy sụp tinh thần. Đây cũng không phải lần cuối cùng điều này xảy ra.
Sau khi hồi phục, Tesla chuyển đến Budapest để làm thợ vẽ vào năm 1881. “Tôi cực ghét vẽ vời,” ông từng viết, “Nó chẳng khác gì cực hình đối với tôi.” Nhưng một ngày nọ, khi đang đi dạo trong công viên với người bạn mới Antal Szigety, vừa đi vừa đọc thơ Faust của Goethe, thì “một ý tưởng lóe lên như tia chớp”. Ngay tại công viên, Tesla dùng một chiếc gậy vẽ nguệch ngoạc trên nền đất: đó là sơ đồ động cơ sử dụng nguyên tắc từ trường quay được tạo ra bởi hai hoặc nhiều dòng điện xoay chiều. Dù đã có người ứng dụng điện xoay chiều trước đó, mãi đến khi Tesla phát minh ra động cơ điện cảm ứng vài năm sau, thì thế giới mới có một động cơ điện xoay chiều thực sự hiệu quả.
Khám Phá:
Từ tay trắng đến đỉnh cao công nghệ
Tháng 6, 1884, Tesla đặt chân đến New York với vỏn vẹn 4 xu trong túi. Tài sản duy nhất là lá thư giới thiệu từ ông Charles Batchelor, cựu quản lý cũ, gửi tới Edison. Bức thư nói rằng: “Edison thân mến: Tôi biết hai vĩ nhân, một trong số đó chính là ông. Người còn lại là chàng trai trẻ này!”
Thomas Edison, dù còn nghi ngờ, vẫn nhận Tesla vào làm việc sau khi nghe mô tả về các công trình kỹ thuật của chàng trai trẻ. Một lời cá cược 50.000 đô la được đặt ra: liệu Tesla có thể cải tiến các nhà máy phát điện một chiều (DC) vốn là thế mạnh của Edison? Vài tháng sau, Tesla thông báo hoàn thành thử thách. Nhưng Edison nuốt lời: “Khi nào cậu trở thành một người Mỹ chính hiệu, cậu sẽ hiểu được trò đùa kiểu Mỹ thôi!
Tesla dứt áo ra đi, làm thuê làm mướn để kiếm sống. Nhưng tài năng đâu dễ giấu, động cơ xoay chiều (AC) của Tesla lọt vào mắt xanh của Western Union Company. Trong phòng lab gần văn phòng Edison, Tesla thiết kế các hệ thống điện xoay chiều vẫn còn được dùng trên toàn thế giới ngày nay. “Những động cơ tôi xây dựng tại đó”, Telsa nói, “chính xác như tôi đã tưởng tượng. Không phải cải tiến thiết kế, tôi đơn giản chỉ tái tạo lại hình ảnh chúng hiện lên trong đầu mình, và mọi thứ vận hành đúng như ý tôi.”
Tesla được cấp bằng sáng chế cho động cơ và hệ thống điện AC – phát minh có giá trị bậc nhất sau điện thoại. Nhận ra tiềm năng, Westinghouse mua lại với giá 60.000 đô la cộng tiền bản quyền dựa trên doanh số bán hàng. Cuối cùng, Westinghouse thắng trong “Trận chiến Dòng Điện”, nhưng phải trả cái giá đắt vì kiện tụng và cạnh tranh khốc liệt với General Electric của Edison.
Lo sợ phá sản, Westinghouse cầu xin Tesla giảm tiền bản quyền. “Quyết định của anh sẽ định đoạt số phận của Westinghouse,” ông nói. Cảm kích người đàn ông chưa từng lừa gạt mình, Tesla xé toạc hợp đồng bản quyền, từ bỏ hàng triệu đô đã được hưởng và hàng tỷ đô của tương lai. Tesla có thể đã trở thành một trong những người giàu nhất thế giới – nhưng ông đã chọn trở thành một huyền thoại.
Thiên tài bị lãng quên và tham vọng sóng điện không dây
Khám phá về điện của Nikola Tesla chỉ là một góc nhìn nhỏ trong trí óc phi thường của ông. Vào thời điểm chuyển giao giữa thế kỷ 19 và 20, Tesla đã phát minh ra một cuộn dây mạnh mẽ có khả năng tạo ra dòng điện cao áp và tần số cao, từ đó khai sinh ra các công nghệ chiếu sáng như đèn neon, huỳnh quang, và cả tia X. Bên cạnh đó, Tesla cũng phát hiện ra rằng những cuộn dây này (sau được gọi là “cuộn dây Tesla”) còn có thể gửi và nhận tín hiệu vô tuyến. Không chần chừ, ông nhanh chóng đăng ký bản quyền Mỹ vào năm 1897, đánh bại nhà phát minh người Ý Guglielmo Marconi.
Tesla tiếp tục nghiên cứu các ý tưởng về công nghệ truyền tải không dây và thuyết phục được nhà đầu tư J.P Morgan hỗ trợ. Sau khi Morgan rót 150.000 đô la để xây dựng tháp truyền tải khổng lồ, Tesla liền thuê kiến trúc sư nổi tiếng Stanford White làm việc cho dự án. White cũng bị ý tưởng của Tesla mê hoặc. Xét cho cùng, đây là bộ óc lừng lẫy đứng sau thành công của Westinghouse với dòng điện xoay chiều, mỗi lời Tesla nói ra đều rất có sức thuyết phục. Nhà sáng chế thổ lộ niềm tin lúc bấy giờ:
“Sau khi dự án hoàn thành, một doanh nhân ở New York có thể ra lệnh bằng giọng nói và ngay lập tức văn bản hướng dẫn sẽ xuất hiện tại văn phòng của anh ta ở London hay bất cứ đâu. Người đó cũng sẽ gọi điện và nói chuyện với bất kỳ thuê bao điện thoại nào trên thế giới mà không cần thay đổi thiết bị. Một thiết bị nhỏ gọn, không to hơn chiếc đồng hồ đeo tay, sẽ cho phép người dùng nghe nhạc, bài hát, bài phát biểu của một nhà lãnh đạo hay một nhà khoa học kiệt xuất đang diễn ra ở một nơi xa xôi nào đó. Bất kỳ hình ảnh, ký tự, bản vẽ hay bản in nào cũng có thể được chuyển từ nơi này đến nơi khác theo phương thức tương tự. Hàng triệu thiết bị như vậy có thể được vận hành chỉ từ một nhà máy.”
White bắt tay vào thiết kế Tháp Wardenclyffe vào năm 1901, nhưng ngay sau khi khởi công, Tesla nhận ra rằng mình sẽ sớm cạn kiệt tiền. Lời kêu gọi tài trợ thêm từ Morgan thất bại, trong khi các nhà đầu tư khác lại đổ xô rót vốn cho Marconi. Tháng 12 năm 1901, nhà phát minh người Ý đã thành công trong việc gửi tín hiệu từ Anh đến Newfoundland, đánh dấu cột mốc đầu tiên của truyền tải vô tuyến xuyên Đại Tây Dương. Tesla bực bội, tuyên bố Marconi đã sử dụng 17 bằng sáng chế của mình, nhưng vụ kiện cuối cùng lại nghiêng về phía Marconi. (Mãi đến năm 1943, ngay sau khi Tesla qua đời, Tòa án Tối cao Hoa Kỳ mới xác nhận vai trò của Tesla trong việc phát minh radio). Cứ như vậy, Marconi được vinh danh là cha đẻ của radio và trở nên giàu có. Tháp Wardenclyffe bị bỏ hoang, trở thành một di tích cao 57m và bị chế giễu là “sự điên rồ triệu đô của Tesla”. Thất bại này – đau đớn nhất trong sự nghiệp – khiến Tesla suy sụp một lần nữa. “Đây không phải là một giấc mơ,” Tesla cay đắng nói, “đây là một kỳ công đơn giản của kỹ thuật điện, chỉ có điều tốn kém mà thôi – hỡi thế giới mù quáng, nhút nhát và đầy ngờ vực!”
Nikola Tesla: Thiên tài lập dị với cuộc sống cô độc
Đến năm 1912, Tesla bắt đầu tách mình khỏi thế giới đầy ngờ vực xung quanh. Ông dần có những dấu hiệu của chứng rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD). Nhà phát minh vĩ đại này trở nên cực kỳ ám ảnh bởi sự sạch sẽ và con số ba: ông rửa tay liên tục, đếm bước chân, chỉ ở khách sạn có số phòng chia hết cho ba, và đặt 18 chiếc khăn ăn lên bàn mỗi khi dùng bữa. Tesla cũng tự nhận mình có thính giác nhạy cảm bất thường, thị lực vô cùng tốt, đồng thời “kinh hãi bông tai của phụ nữ” đến nỗi “suýt phát điên chỉ vì nhìn thấy ngọc trai”.
Gần cuối đời, Tesla trở nên cực kỳ gắn bó với những chú chim bồ câu, đặc biệt là một cô bồ câu trắng mà ông tuyên bố yêu thương như yêu một con người. Tesla kể rằng, cô bồ câu trắng này bay đến thăm ông qua cửa sổ khách sạn vào một đêm nọ, và ông tin rằng chú chim đến để báo tin nó sắp chết. Ông nhìn thấy “hai luồng ánh sáng mạnh mẽ” trong mắt chim. Tesla nhớ lại: “Đúng vậy, đó là ánh sáng có thật, một thứ ánh sáng mạnh mẽ, rực rỡ, chói lòa, cường độ còn vượt xa cả những chiếc đèn mạnh nhất trong phòng thí nghiệm của tôi.” Chú chim bồ câu qua đời trong vòng tay ông. Phát minh gia khẳng định rằng khoảnh khắc ấy, ông biết sứ mệnh đời mình đã hoàn thành.
Trong những năm sau đó, Tesla thỉnh thoảng lại xuất hiện trên mặt báo khi đang sống trên tầng 33 của khách sạn New Yorker. Năm 1931, nhân dịp sinh nhật lần thứ 75, ông được vinh danh trên trang bìa của tạp chí Time, tôn vinh những sáng chế vĩ đại của ông. Năm 1934, tờ New York Times đưa tin Tesla đang nghiên cứu “Tia Tử Thần” có khả năng bắn hạ 10.000 máy bay địch từ bầu trời. Times trích lời của Tesla: “Khi hoạt động, phát minh mới nhất này của tôi sẽ làm cho chiến tranh bất khả thi”, bằng cách dựng nên bức tường vô hình bảo vệ quanh các quốc gia. Ông hy vọng sẽ tìm được nguồn tiền tài trợ cho dự án vũ khí phòng thủ độc đáo này để hướng tới hòa bình thế giới. Tuy nhiên, lời khẩn cầu gởi tới J.P. Morgan Jr. (nhà tài chính) và Thủ tướng Anh Neville Chamberlain đều không mang lại kết quả. Năm 1939, Liên Xô tài trợ 25.000 đô la Mỹ cho dự án tia năng lượng của Tesla, nhưng rồi dự án rơi vào trì trệ.
Dù thiên tài của nhà phát minh này đã thay đổi hoàn toàn thế giới kỹ thuật điện, những ngày cuối đời của Tesla nhuốm màu thất bại về tài chính và các mối quan hệ. Ông qua đời ở tuổi 86 trong cảnh nợ nần, dù công ty Westinghouse vẫn chu cấp tiền phòng khách sạn và các bữa ăn trong nhiều năm.
