Trong thế giới cổ đại, Cuộc Chiến Thành Troy được mô tả trong sử thi Iliad của Homer, với những anh hùng vĩ đại, người phụ nữ đẹp nhất trần gian, sự can thiệp của các vị thần và đặc biệt là con ngựa gỗ khổng lồ. Chính câu chuyện này đã truyền cảm hứng cho vô số tác phẩm văn học, điện ảnh, sân khấu, nghệ thuật và âm nhạc, đồng thời để lại dấu ấn trong văn hóa đại chúng qua cụm từ “Hãy coi chừng người Hy Lạp tặng quà” hay “Trojan” (virus máy tính).
Tuy nhiên, bao nhiêu phần của câu chuyện là sự thật? Liệu Cuộc Chiến Thành Troy có thật sự là một sự kiện lịch sử, hay chỉ là huyền thoại?
Người Hy Lạp và La Mã cổ đại tin chắc rằng cuộc chiến này là có thật. Herodotus, “cha đẻ của sử học”, nhận định Cuộc Chiến Thành Troy diễn ra khoảng 800 năm trước thời của ông (thế kỷ 5 TCN). Trong khi đó, người La Mã tự hào coi mình là hậu duệ của những người sống sót từ thành Troy, dựa trên thiên sử thi Aeneid của Virgil, kể về Aeneas – vị anh hùng thành Troy đã trốn thoát và đến định cư ở Ý.
Homer mô tả cuộc chiến diễn ra thời kỳ cuối Đồ Đồng, kéo dài 10 năm, giữa liên minh người Hy Lạp do Agamemnon (vua thành Mycenae) dẫn đầu và người Troy dưới quyền Priam. Mọi chuyện bắt đầu khi hoàng tử Paris của Troy chọn Aphrodite là nữ thần đẹp nhất, và Aphrodite ban cho chàng Helen – người phụ nữ xinh đẹp bậc nhất. Helen vốn là vợ Menelaus (em trai Agamemnon, vua xứ Sparta). Để đòi lại Helen và trừng phạt thành Troy, Agamemnon dẫn quân vượt biển bao vây thành Troy trong suốt 10 năm. Tương truyền, người Hy Lạp giành chiến thắng nhờ mưu kế con ngựa gỗ (mặc dù Iliad không trực tiếp đề cập chi tiết này).
Tàn tích của thành Troy hoàn toàn có thật. Ngay cả Alexander Đại Đế cũng từng ghé thăm nơi này trong chiến dịch chinh phục Ba Tư. Từ thời Hy Lạp hóa, thành phố vẫn tiếp tục có dân cư, cho đến khi bị bỏ hoang sau một trận động đất ở thế kỷ 6 SCN. Heinrich Schliemann, vào thế kỷ 19, đã khai quật tàn tích Troy nhưng vô tình phá hủy nhiều lớp khảo cổ do quá say mê tìm thành Troy của Homer. Dù Schliemann tin rằng Troy II là Troy trong Iliad, thực tế lớp này có niên đại sớm hơn cả ngàn năm so với thành Troy được cho là đã tham gia cuộc chiến.
Các nguồn tư liệu khác như văn bản của người Hittite và người Luwian (hai dân tộc sống ở Anatolia) cho thấy có thể tồn tại nhiều cuộc xung đột ở khu vực quanh thành Troy, chứ không chỉ một. Theo khảo cổ học, từ 1300 đến 1000 TCN, khu vực này bị tàn phá ít nhất hai hoặc ba lần, rất có thể một lần bởi các chiến binh Mycenae vào thế kỷ 13 TCN. Đây cũng là thời điểm trước khi nền văn minh Mycenae sụp đổ, tạo bối cảnh cho các thi sĩ truyền miệng kể về những anh hùng vĩ đại trong cuộc chiến – nguồn gốc của huyền thoại về Cuộc Chiến Thành Troy.
Vậy, Cuộc Chiến Thành Troy là sự pha trộn giữa các sự kiện lịch sử và những huyền thoại do người Hy Lạp truyền lại. Dù chi tiết ngựa gỗ hay sự can thiệp của các vị thần có thể mang tính thần thoại, vẫn có lý do để tin rằng một cuộc xung đột lớn thực sự đã xảy ra, in đậm dấu ấn trong văn hóa và tâm trí người cổ đại.
