Blog Lịch Sử

Tự Do – Bình Đẳng – Dân Chủ – Chuyên Chính Bộ Tứ Đầy Oan Trái

Tự Do, Bình Đẳng, Dân Chủ, và Chuyên Chính là bốn cột trụ trong nền dân chủ Mỹ theo tác giả Alexis Tocqueville, nhưng giữa chúng có một số rắc rối

Chân dung Alexis de Tocqueville (Théodore Chassériau - Versailles)

Alexis Tocqueville từng tâm sự với một người bạn: “Về trí óc, tôi đánh giá cao các định chế dân chủ, nhưng từ con tim tôi là một nhà quý tộc. Tôi yêu tự do, luật pháp nhưng không thích dân chủ”. Chính vì vậy, trong tác phẩm Nền dân trị Mĩ, ông đã dùng trí tuệ sâu sắc của mình để đưa ra những phê bình thẳng thắn đối với nền dân chủ ở Tân thế giới. Bởi lẽ, đối với ông, nếu không nhận thức được những điểm mạnh yếu của nền dân chủ thì không thể sử dụng nó hiệu quả được.

Một trong những tử huyệt của nền dân chủ mà Tocqueville đã chỉ ra chính là việc chủ nghĩa cá nhân trong xã hội dân chủ đã thúc đẩy mối quan hệ hỗ tương đầy nguy hiểm giữa bình đẳng, một đặc tính của nền dân chủ, với chính thể chuyên chính, một đối thủ của chính nền dân chủ. Ta sẽ thử cùng nhau điểm qua những nét chính về ba nhân tố này trong các đoạn trích chọn lọc của Tocqueville để làm rõ hơn mối tương quan giữa chúng.

Sau khi trình bày cấu trúc và các sắc thái đặc trưng của nền dân chủ nước Mĩ trong cuốn thứ nhất, Tocqueville dành cuốn thứ hai của bộ Nền dân trị Mĩ để mô tả các ảnh hưởng của nền dân chủ đến các hoạt động tinh thần và trí tuệ tại xứ sở cờ hoa. Trong phần II của cuốn thứ hai đó, tại chương 1 mang tên “Vì sao các quốc gia dân chủ lại bộc lộ một tình yêu nhiệt thành và bền vững đối với bình đẳng hơn là tự do”, ông đã luận bàn về nguồn gốc và các biểu hiện của sự bình đẳng, đồng thời cũng kín đáo cho thấy rằng nếu để thả lỏng cho yếu tố bình đẳng phát triển vô lối thì nó sẽ là một mối nguy hại cho nền dân chủ .

Tại phần mở đầu của chương 2 mang tên “Về chủ nghĩa cá nhân trong các quốc gia dân chủ”, Tocqueville đã nói rõ mối nguy hại đó là gì khi đi sâu phân tích về sự phát sinh của chủ nghĩa cá nhân. Ông đã khéo léo phân biệt tính vị kỉ, một thói xấu đã tồn tại từ lâu trong bản chất con người, với chủ nghĩa cá nhân, một thứ phẩm đáng lo ngại của các xã hội dân chủ. Ông chỉ ra rằng chủ nghĩa cá nhân là hệ quả của một thứ phán đoán sai lạc khiến người ta rút lui khỏi đời sống công cộng, bỏ mặc trách nhiệm với xã hội để chỉ sống trong vòng thân bằng quyến thuộc. Lúc mới nảy sinh, chủ nghĩa cá nhân chỉ làm suy yếu chiều kích cộng đoàn của một người, nhưng về lâu về dài, nó sẽ huỷ hoại hết mọi đức tính xã hội của người đó và khiến anh ta rơi thẳng vào hố thẳm của thói vị kỉ. Theo Tocqueville, chủ nghĩa cá nhân sinh ra từ chính nền dân chủ đó lại được tính bình đẳng làm cho phát triển để trở nên ngày một nguy hại hơn .

Sự bình đẳng tại Mỹ qua tác phẩm Nền Dân Trị Mỹ của Alexis De
Những con bọ chét của Justinian gây cơn đại dịch
Tư tưởng mâu thuẫn với hành động của Tôn Trung Sơn

Quả thực thế giới hiện đại đang cho thấy sự đúng đắn khá sít sao trong những nhận định và tiên đoán về chủ nghĩa cá nhân của Tocqueville. Ở một số công dân ngày nay, mong muốn hưởng thụ vật chất vô độ dựa trên quan điểm sai lầm về bình đẳng đã khiến họ khá dễ dàng nhường hết mọi trách nhiệm công cho sự quản lý của nhà nước, miễn sao sự phồn vinh của cá nhân họ được bảo đảm . Vì lẽ sự giàu có và lòng tham thì không có ranh giới, nên xu hướng cá nhân này đưa đến một sự rút lui hoàn toàn vào đời sống riêng tư và một sự vô cảm về mặt chính trị.

Ở một chiều hướng khác, chủ nghĩa cá nhân tháo lỏng những ràng buộc xã hội nhưng lại siết chặt mối dây liên kết tự nhiên khi tách rời những người công dân ra mà lại cột chặt bà con bằng hữu lại với nhau. Tuy nhiên, về lâu dài, không chỉ mối liên đới xã hội giữa những con người đồng thời mà giữa các thế hệ cũng bị phá vỡ, khiến các cá nhân như đang bị bứt ra khỏi tổ tiên của mình cũng như bị che mắt để không nhìn thấy lớp con cháu sau này. Để rồi khi nhìn ra xung quanh chỉ thấy những cá nhân với quan điểm tương tự mình, họ như bị chủ nghĩa cá nhân ấn lún sâu hơn vào tình trạng cô độc . Đó quả thực là một tình trạng bi thảm cho một con người, thế nhưng Tocqueville cho rằng chủ nghĩa cá nhân không chỉ gây hại cho từng người, mà với sự tiếp tay của chính tính bình đẳng, nó thực sự còn là một mối nguy hại cho toàn xã hội.

Sau khi trình bày chương 3 mang tên “Vì sao chủ nghĩa cá nhân lại mạnh vào lúc cách mạng dân chủ mới hoàn thành hơn là vào thời kì khác” để giải trình rõ hơn bối cảnh xã hội nảy sinh chủ nghĩa cá nhân, Tocqueville đi vào trọng tâm lý luận của mình ở chương 4, “Người Mĩ đấu tranh chống lại chủ nghĩa cá nhân như thế nào bằng các thiết chế tự do” . Trong chương này, ông đã đưa ra những phân tích sắc bén về cái cách mà chính thể chuyên chính đã sử dụng tính bình đẳng và vị kỉ của người dân để cai trị đất nước. Theo ông, những cá nhân hay tập thể độc tài chuyên chính luôn ưa thích người dân của chúng hành xử theo kiểu mạnh ai nấy sống: luôn chỉ thu vén cho cá nhân và thân tộc, ngoài ra chẳng để lòng thương mến ai, chẳng cần quan tâm đến ai. Những ai sống khép kín như vậy được chúng gọi là những công dân tốt, còn những ai muốn đi ra tham gia vào việc điều hành xã hội thì bị chúng gán cho là những kẻ gây rối. Quả vậy, chúng chẳng cần ai trợ lực, chúng chỉ muốn mọi người cứ nhắm mắt phó thác mọi sự vụ quốc gia vào tay chúng, vậy là đủ.

Tocqueville nhận định rằng những nguy hại của chủ nghĩa cá nhân mà tính bình đẳng làm nảy sinh và tán trợ, hoá ra cũng chính là những điều mà chính thể chuyên chính tán thưởng và mong muốn khuếch trương. Như vậy, hai phạm trù chuyên chính và bình đẳng tưởng chừng như đối nghịch lại gặp gỡ nhau ở những thói xấu của chủ nghĩa cá nhân, để rồi hai thứ này bổ túc và trợ lực cho nhau khiến cho nền dân chủ ngày một suy yếu. Điều này dẫn tới một tình thế thoạt nhìn vô cùng nghịch lý, là chính thể chuyên chính lại có cơ hội trở nên đặc biệt đáng sợ trong chính thời đại dân chủ . Tuy nhiên, đây không hẳn là một biệt lệ do Tocqueville đặt định ra, vì hơn 2000 năm trước, Platon cũng đã từng đề cập đến các bước chuyển hoá để một nền dân chủ có thể biến thành một nền độc tài chuyên chính như thế nào .

Quả vậy, kiểm nghiệm lại vấn đề, ta thấy rằng tính bình đẳng tuy khiến cho con người có thể phá bỏ hệ thống giai cấp cổ xưa để lên đứng bên cạnh nhau, ngạc nhiên thay, cũng khiến họ bị mất dạng trong đám đông, cũng như khiến cá nhân như ra nhỏ hơn và xã hội như ra lớn hơn. Điều này dẫn đến việc con người trong thời đại dân chủ ngày càng dễ có những tư tưởng về ưu quyền của xã hội cũng như có thái độ ngày càng khiêm tốn về các quyền cá nhân. Ở một khía cạnh khác, tính bình đẳng hoá ra lại chỉ cung cấp một mối ràng buộc rất yếu ớt giữa các công dân, đến độ dưới vỏ bọc của sự tôn trọng cá nhân, họ đánh đồng chủ trương thân ai nấy lo như là một thái độ chuẩn mực, một thứ đức hạnh công cộng. Dĩ nhiên, với bản tính thâm hiểm của mình, các chính thể chuyên chính liền hăm hở chộp lấy các thái độ đó của các công dân và làm cho nó ngày một quá quắt và dị hợm hơn, để phục vụ cho dã tâm của chúng.

Thực thế, các kẻ độc tài không nhất thiết phải luôn tự mình ra tay bẻ gãy quyền tự do của người dân, mà thường khi chúng chỉ cần xiển dương cái chủ nghĩa cá nhân trong dân chúng để làm cùn nhụt đi nhận thức và ý chí của họ, khiến người dân trong nước trở thành những con vật chỉ biết chăm chỉ gặm cỏ vỗ béo bản thân trong lẻ loi, và sợ hãi xem các chính thể chuyên chính như những người chủ chăn có toàn quyền sinh sát .

Mặc dù đã nêu ra tính nguy hại lớn lao trong sự kết hợp vô tình giữa tính bình đẳng và chính thể chuyên chính, Tocqueville lại không cho rằng tình thế éo le này là vô phương hoá giải. Trong phần sau của chương 4, ông đã đề ra một giải pháp cho trường hợp nan giải này, đó là dùng sự tự do và tình bác ái để chiến đấu chống lại chủ nghĩa cá nhân do tính bình đẳng tạo ra. Ông đề nghị nên trao cho người dân tự do quản lý các công việc nhỏ trong xã hội, để khiến họ quan tâm đến lợi ích công cộng. Bởi lẽ một khi con người cùng nhau xử lý công việc chung, thì mỗi người sẽ thấy ngay là mình chẳng có độc lập bao nhiêu đối với đồng loại như trước đó họ vẫn nghĩ tưởng. Và khi một người muốn có được sự ủng hộ của tha nhân trong công việc chung, thì họ phải học cách mở lòng ra và thường xuyên giúp đỡ mọi người. Thậm chí, ông còn tỏ ra cực kì tinh tế khi lưu ý rằng các vật chất từ thiện trao cho tha nhân đôi khi sẽ gây ra một sự khó chịu ngấm ngầm, còn những hành động giúp đỡ với một thái độ thân thiện và giản dị thì lại luôn được hoan nghênh.

Sau gần hai thế kỉ, những phân tích và dự đoán của Tocqueville được lịch sử sau ông xác nhận. Thế giới đã chứng kiến một số nền dân chủ đầu thế kỉ 20 như Đức, Ý… đã chao đảo vì những hệ quả xấu của chủ nghĩa cá nhân-tính bình đẳng rồi rơi vào vòng xoáy của chính thể chuyên chế. Ở một chiều hướng khác, ở một số nước như “nước lạ”, nước phía nam “nước lạ”, nước phía đông bắc “nước lạ”… khía cạnh tiêu cực trong sự bình đẳng giữa các cá nhân đã sử dụng để gia tăng sức mạng cho các nền chuyên chính sở tại. Tuy vậy, cũng có một vài nền dân chủ ở Bắc Âu đã vượt qua được cái bẫy của bộ đôi kể trên và đạt được nhiều thành tựu xã hội tốt đẹp .

Như vậy, theo các phân tích của Tocqueville, chủ nghĩa cá nhân, một thứ phẩm đáng lo ngại của nền dân chủ, nếu để cho phát triển vô lối dưới sự trợ giúp của tính bình đẳng, sẽ tạo thành cầu nối đầy nguy hại giữa tính bình đẳng và chính thể chuyên chế. Hai thành tố của nền dân chủ này sẽ bị chính thể chuyên chế lợi dụng để gây tổn thương cho chính nền dân chủ. Tuy nhiên, nếu xã hội dân chủ biết vận dụng hợp lý hai yếu tố tự do và bác ái, họ sẽ vẫn có được cơ hội kiểm soát sự thái quá của chủ nghĩa cá nhân và tính bình đẳng, không để chúng tán trợ cho chính thể chuyên chế mà gây nhiều tổn hại cho sự vận hành tốt đẹp của đời sống chung. Kết quả đạt được từ tiến trình này có thể được xem là một mẫu hình xã hội cân bằng giữa sự thăng tiến và tư lợi của các cá nhân với công ích và sự hài hoà của toàn xã hội.

Lạc Vũ Thái Bình

Huế, 6-2022

Tài liệu tham khảo

-Nền dân trị Mĩ – Alexis de Tocqueville

-Triết sử tây phương từ khởi thuỷ đến đương đại – Bernard Morichere

-Lịch sử văn minh phương tây – Mortimer Chamber

Đánh giá post

KHÁM PHÁ


Ảnh Việt Nam Xưa

  • Một gia đình người Việt giầu có vào năm 1870 (ảnh đã được phục chế màu)
  • Những nhạc công người Việt đang biểu diễn - Sài Gòn 1866
  • Lễ hội Phủ Dầy - Nam Định xưa, cách đây hơn 100 năm
  • Một ngôi miếu ở làng quê Bắc bộ từ những năm 1910s
  • Lễ hội Phủ Dầy - Nam Định xưa, cách đây hơn 100 năm
  • Lễ hội Phủ Dầy - Nam Định xưa, cách đây hơn 100 năm
  • Một vị chức sắc làng Xa La, tỉnh Hà Đông cũ - Ảnh năm 1915
  • Ảnh chụp cụ đồ Nho từ đầu thế kỷ XX
  • Hai vợ chồng người nông dân Bắc bộ năm 1910
  • Tục ăn trầu của phụ nữ Việt xưa
  • Tục ăn trầu của phụ nữ Việt xưa
  • Chân dung phụ nữ Việt Nam trước năm 1915
  • Chân dung một gia đình khá giả ở Miền Bắc
  • Mệ Bông Nguyễn Thị Cẩm Hà
  • Trạm tàu điện bờ hồ (nhìn từ góc Hàng Đào
  • Su ra doi cua tuyen ngon doc lap my
  • Đoạn trích từ Nhật ký của Nữ hoàng Victoria. Nguồn: Royal Collection Trust, Luân Đôn
  • Chân dung gia đình hoàng gia năm 1846
  • Nữ hoàng Victoria và Abdul Karim tại Cung điện Buckingham. Nguồn: The New York Times
  • Chân dung Thằng Mõ chụp năm 1902
  • Lính hầu đang khiêng một vị chức sắc cấp huyện đi công vụ, ảnh chụp từ đầu thế kỷ XX
  • Học sinh đi học những năm cuối thế kỷ XIX
  • Những người bán hàng rong ven đường ở Bắc kỳ đầu thế kỷ XX
  • Không ảnh Hà Nội năm 1926
  • Một vị quan lớn cùng đoàn tuỳ tùng và lính cắp gươm, tráp theo hầu - Ảnh từ đầu thế kỷ XX
  • Ngày Tết của một gia đình khá giả ở miền Bắc những năm 1920s

Leave a Comment